Швайпальт фiель-немец, якi друкаваў беларускiя кнiгi

1 (1)Нават сення, ў час камп’ютараў і інтэрнету, нашае жыцце немагчыма уявіць сабе без кнігі. Гартаючы старонкі, мы атрымліваем веды, пазнаем свет ва ўсей ягонай шматбаковасці. Па кнігам мы вучымся кахаць і пакутваць, па кнігах жа вучымся маліцца да Бога.

Жыцце Царквы без кнігі цяжка сабе уявiць. Вось ужо колькі стагоддзяў царкоўныя службы выконваюцца па адных і тых жа кнігах. Кніга ў Царкве прысутнічае ўсюды-на клірасы і ў алтары, у руках дыякана і ў руках міраніна. На старонках малітваслова сустракаюцца ў малітве Бог і чалавек, на старонках Евангелля змяшчаюцца ўсе таямніцы свету.

А вось якімі былі першыя друкаваныя славянскія кнігі? Гісторыя іх з’яўлення працягвае цікавіць даследчыкаў. Мажліва таму, што гэта гiсторыя абакружаная сваеасобнай таямнічасцю-першыя друкаваныя славянскія інкунабулы з’явіліся ў канцы 15 стагоддзя ў Кракаве, ў самым сэрцы каталіцкай Польшчы.

Першадрукаром славянскіх царкоўных кніг быў, як не дзіўна, чалавек, які, на першы погляд, не меў ніякога дачыненньня да друкарства. Звалі яго Швайпальт Фіель, паходзіў ен з германскага гораду Наўштадт. Фіель быў шаўцом, займаўся вытворчасцю арнатаў-багаслужбовага каталіцкага адзення. У выхадных звестках сваіх «Актоіха» і «Часаслова» ен пазначае свае паходжанне: » мещанин краковськы Швайпольт Фиоль из немец немецкого роду франк». Стаць друкаром Фіелю прапанаваў слынны ў той час у Польшчы Ян Турзо-адзін з найбагацейшых людзей свайго часу. Турзо цалкам фінансаваў предпрыемства, спадзяючыся, мажліва, на вялікія прыбыткі. Сапраўды-недахоп багаслужбовых кніг адчуваўся заўседы. Асбліва ж праваслаўных, якія традыцыйна перапісваліся ад рукі і каштавалі вялікія грошы. Духоўнымі ініцыятарамі іх друкавання маглі стаць праваслаўныя святары і епіскапы Польшчы і Беларусі, пераканаўшыя Турзо ў неабходнасці ўкладання грошаў ў гэты праект. Але сам факт таго, што намер выдання праваслаўных літургічных кніг з’явіўся ў каталіцкай Польшчы, не можа не цікавіць. Хутчэй за ўсе, кнігі прызначаліся для тэрыторыі сучаснай Беларусі, дзе ў той час было непроста знайсці дастаткова адукаваных людзей, маючых досьвед у кнігадрукаванні, таму праваслаўныя братчыкі пачалі шукаць падтрымку сваей ідэі ў культурным асяроддзі польскага Кракава.

Тое, што было задумана, было справай нелегкай. Перш за ўсе, неабходна было набыць тэхнічнае абсталяванне. Для таго, каб друкаваць па-славняску, трэба было зрабіць кірылічны шрыфт. Такі шрыфт, згодна з захаваўшымся дагаворам ад 4 лютага 1491 г., выканаў для Фіеля нямецкі майстар Рудольф Басдорф Малодшы. Ўзорам для шрыфту былі рукапісы, выкананыя паўуставам. Даследчыкі лічаць, што свае кнігі Фіель перадрукоўваў з маскоўскіх рукапісных арыгіналаў.

У 1491 г. у ягонай друкарні пабачылі свет «Актоіх» і «Часаслоў». Яшчэ дзве кнігі-«Трыедзь посная» і «Трыедзь каляровая» выйшлі, як мяркуюць, суадносна ў 1492 і 1493 гг. Здавалася, справы Фіеля пайшлі добра, але са з’яўленнем ягоных выданняў з’явіліся і новыя турботы.

Афіцыйна каталіцкія духоўныя ўлады не далі дазволу на друкаванне ў Кракаве праваслаўных багаслужбовых кніг, але і не перашкаджалі прадпрыемству. Мажліва, гэтая лаяльнасць абумоўлівалася падтрымкай Яна Турзо, два сына якога былі каталіцкімі святарамі, а пазней-нават епіскапамі. Але с цягам часу ў друкароў пачынаюцца сутыкненні з прадстаўнікамі каталіцкай царквы.

Восенню 1491 г. Фіель быў абвінавачаны ў распаўсюджані гусіцкай ерасі. Невядома, што канкрэтна было падставай для гэтага. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Фіель мог пасварыцца з канкурэнтамі-іншымі друкарамі, якіх было некалькі ў Кракаве. Адзіны сярод іх, друкаваўшы кнігі кірыліцай, карыстаўшыеся попытам, Фіель, безумоўна, мог мець зайздроснікаў і канкурэнцыю. Аб гэтым сведчыць тое, што друкар прасіў Рудольфа Басдорфа захаваць ў таямніцы тое, як ен вырабіў кірылічны шрыфт.

Афіцыйна Фіель абвінавачваўся ў некаторых выказваннях наконт каталіцкага касцела і пасля дапросаў быў пасаджаны ў турму, дзе знаходзіўся некалькі месяцаў, пакуль вялося следства. Следства паказала безпадстаўнасць абвінавачанняў, але Фіель быў вымушаны перад звальненнем урачыста прачесці сімвал веры, адрэчся ад сваіх «памылак» і неасцярожных словаў.

У той час, калі Фіель знаходзіўся ў зняволенні, выданне кніг спынілася. Ян Турзо пачынае спробы ўратаваць друкарню. Ен выкарыстоўвае свае сувязі і звяртаецца непасрэдна да кардынала Фредэрыка Ягелончыка, архіепіскапа гнезненскага, прымаса Польшчы. Турзо прасіў кардынала аб дазваленні друку ўжо падрыхтаваных выданняў, а таксама аб выданні яшчэ некалькіх славянскіх кнігаў. Але кардынал не спяшаўся з адказам. Ен ведаў Турзо асабіста, меў з ім даволі добрыя адносіны, але разумеў, што справа Фіеля кідае цень на ўсе кнігадрукарскае прадпрыемства. Архіепіскап памятаў аб буле папы Інакенція VII ад 1487 г., ў якой ен загадваў ўсім епіскапам праводзіць цэнзуру друкаваных кніг пры дапамозе прфесароў ўніверсітэтаў. Таму ен звяртаецца непасрэдна да папы з прашэннем аб вырашэнні справы. Адказ быў адмоўны. У пачатку 1492 г. кардынал афіцыйна забараняе продаж і далейшае друкаванне кніг друкарні Фіеля.

Існуе погляд, што негледзячы на забарону, Турзо і супрацоўнікі друкарні ўсе ж выдалі ў 1492 ці, нават, у 1493 годзе раней набраныя «Трыедзь посную» і «Трыедзь каляровую». На гэтых кнігах, у адрозненне ад папярэджніх выданняў, не пазначаны дадзеныя друкарні і дата друку (зразумела, чаму), але па паперы, якасці друку, шрыфце яны аналагічныя выдынням Фіеля 1491 г.

Так скончылася гісторыя кракаўскай друкарні Швайпальта Фіеля. Выйшаўшы з турмы, Фіель больш не спрабаваў займацца друкарствам, справай, якую ен, відаць, любіў і дбаў аб ей. У пачатку XVI ст. Былы друкар працаваў горным майстрам на рудніках у Залатым Стоку ў Сілезіі. Памер Фіель у 1525 г.

Імя Швайпальта Фіеля шмат часу заставалася забытым, кнігі ягоныя сталі рарытэтамі. Вядомы немецкі гуманіст Канрад Цэлтыс нават у 1498 г. дарэмна спрабаваў заказаць выданні Фіеля ў сваіх кракаўскіх сяброў.

Першым, хто ўзгадаў імя Фіеля, быў вядомы украінскі пісьменнік XVII ст. Захарыя Капысценскі. Ен узгадвае у сваім рукапісу «Паланодія» 1619-1621 г.г., што «Трыедзь» Фіеля захоўвалась у некаторых манастырах ды цэрквах «зямлі Львоўскай», на Валыні, «У маетносці пана Богдана Сапегі, воеводы мінского». «Актоіх» належаў царкве Сімеона Столпніка ў Каменцы-Літоўскім, «Часасловец»-Мікалаеўскаму сабору ў Брэсце.

Цікавасць да асобы Швайпальта Фіеля ды ягоных выданняў пачалася на пачатку XIX ст. Адным з першых даследчыкаў стардрукаванага «Часаслоўца» стаў пратаіерей Міхаіл Баброўскі, прафесар Віленскага ўніверсітэту і выкладчык Літоўскай сеімнарыі ў Жыровіцах, які адшукаў дзве адзінкі ў бібліятэках Жыровіцкага і Супрасльскага манастыроў. Да нашых дзен захаваліся толькі па некалькі дзесяткаў экземпляраў кніг Фіеля ва ўсім свеце.

Дзейнасць друкарні ў Кракаве цікавіць гісторыкаў і сення. Мажліва таму, што ў яе выданнях праследжваецца ўплыў паўдневарускай і заходнерускай моўных традыцый, таму, што рэдакцыя кніг Фіеля шмат у чым нагадвае аналагічныя тэксты з пазнейшых выданняў Скарыны. А можа таму, што гэтыя кнігі былі першымі?

   Вiктар Папоў,
студэнт IV курсу МiнДС

Рекомендуем

Принимаются статьи во второй номер научного журнала "Труды Минской духовной семинарии"

Целью издания журнала «Труды Минской духовной семинарии» является презентация и апробация результатов научной работы преподавателей и студентов Минской духовной семинарии.

Издательство Минской духовной семинарии выпустило сборник материалов XVIII Семинара студентов ВУЗов Беларуси

Форум проходил 13-14 декабря 2019 года на базе Минской духовной семинарии в Жировичах. Издание ориентировано на всех, кто интересуется вопросами белорусской конфессиональной истории и богословия.