Застацца сабой

Нядаўна ў нашай рэдакцыі адбылася цікавая сустрэча з маладой беларускай паэткай Маргарытай Алякаевай. Размова атрымалася разнастайная і немалая. Усю яе, на жаль, мы не здолелі размесціць ў «Ступенях», але чымьсці вырашылі падзяліцца з вамі, дарагія чытачы. Паралельна мы публікуем і вершы Маргарыты.

***

Я спяваць ня ўмею, я ўмею толькі плакаць.
Я есці ня ўмею, умею толькі прыборы трымаць.
Я не ведаю, што значыць каханне,
нічога не ведаю…
Я не ведаю, што значыць – ведаць,
я гавару – «знать»…

Іераманах Яўстафій (супрацоўнік «Ступеняў»): Дабрыдзень, шаноў-нае спадарства, сення ў нашай рэдактарскай гасцеўне паэтка Маргарыта Алякаева. Асноўная наша тэма – вера і творчасць. Але пачнем мы традыцыйна. Расскажыце, Маргарыта, калі ласка, крыху пра сябе.

Маргарыта: Мяне завуць Рыта. Мне двадцаць пяць гадоў, я скончыла Педагагічны Універсітет імя Максіма Танка, папрацавала год па размеркаванню. Працавала педагогам-арганизатарам, гэта быў проста дзіўны вопыт, які мне даў Гасподзь. Я пабачыла самую сэрцавіну таго, што называецца ідэалагічная работа, пабачыла і цудоўных людзей, якія ўсе на сабе цягнуць, ажыўляюць атмасферу вакол сябе, і пабачыла многія хворыя з`явы… Зараз гэта ўсе асэнсоўваю ў сваей навуковай працы. Вучуся ў магистратуры Беларускага Дзяржаўнага Універсітэта Культуры. Калі Бог дасць, пайду ў аспірантуру, калі не – таксама добра.

Iераманах Яўстафій: Скончыце аспірантуру і будзеце потым выкладаць?

Маргарыта: Пабачым. Зараз з гуманітаркай цяжкавата, таму пабачым, як будзе.

іераманах Яўстафій: Ну, а пісаць калі пачалі?

Маргарыта: Упершыню напісала ў восем год. У мяне была такая цудоўная настаўніца ў першым ў другiм классах. Яна нас пачала знаеміць з вельмі дарослай паэзіяй: «срэбранага века», напрыклад. Нават былі такія ўрокі пры свечках… Я вырашыла паспрабаваць сама што-небудзь напісаць. Спачатку я сумнявалася: як гэта я магу сама напiсаць верш… Таму я аблажылася кнiжкамi розных паэтаў, думала: нахапаю ў іх радкоў і што-небудзь складу. Але пасля першага радка пачала пісаць сама. Вось.

іераманах Яўстафій:: Гэта было ў Вас такое своеасаблівае душэўнае памкненне? Маргарыта: Гэта было больш падобным на дзіцячую гульню. Дарэчы, калi працягваць аналогію, творчасць вельмі нядрэнна ідзе, кали адносішся да яе, як да гульнi. Бо калі пачынаецца нейкая зададзенасць – ідэалагичная ці яшчэ якая, нават з добрымі, найлепшымі намерамі: зараз я напішу твор, які будзе вельмі хрысціянскі, добры, белы і пушысты, – то атрымлiваецца крыху не тое.

 

 Вогнiшча

Распалі мне тое вогнішча!
Шэры попел рукі пэцкае –
Распалі мне тое вогнішча,
Каб яно палала кветкаю!
Распалі мне тое вогнішча,
Каб я верыла і бачыла,
Распалі мне тое вогнішча,
Каб я штосьць ў ім адзначыла.
Распалі мне тое вогнішча,
Каб я змерзлая сагрэлася,
Распалі мне тое вогнішча,
Каб мне Богу лепей пелася…
Распалі мне тое вогнішча,
Каб менш страху было ўночы мне,
Распалі мне тое вогнішча,
Каб яно адкрыла вочы мне…
Распалі мне тое вогнішча
Паўгадзіны, каб сагрэцца мне;
Крыху пасяджу ля вогнішча
І пайду шукаць адвечнага.

іераманах Яўстафій: А калі Вы асэнсавалі, што ўжо не можаце не пісаць. Быў у Вашым жыцці такі момант?

Маргарыта Я не думала аб гэтым. Мне проста пішацца, і ўсе.

іераманах Яўстафій: І што – Вы можаце не пісаць?

Маргарыта: Не, я не дайшла яшчэ да такога духоўнага ўзроўня, калі можна жыць толькі духоўным і адкінуць душэўнае. Творчасць – гэта частка маей асобы, гэта нармальная жыццядзейнасць.

іераманах Яўстафій: Светлая частка душы альбо цемная?

Маргарыта: Розная. Зараз я па-хрысціянску ўсе ж сачу за гэтай справай.

іераманах Яўстафій: Чаму многія творчыя людзі пакідаюць мастацтва, калі прыходзяць да веры? Вы вось не кінулі…

Маргарыта: Тут два адказы. Першы, як я ўжо казала, я пакуль не дасягнула такога духоўнага ўзроуня, каб спазнаць гэту з’яву у лепшым выглядзе. Ну а другое – у перыяд неафіцтва, калі чалавек толькі прыйшоў да веры, ен часта кідаецца ў пэўныя крайнасці. Так, яму здаецца, што чыста зямныя чалавечыя сферы жыцця – гэта нешта непатрэбнае. Я таксама многа сваіх твораў паліла у гэты свой благаславены перыяд. Потым некаторыя па памяці аднаўляла, а да некаторых яшчэ не дабралася. Дзякуй Богу, што я сустрэла ў той час вельмі добрага святара, які зразумеў мой стан, добра «ўправиў мазгі»…

іераманах Яўстафій: Мяне заўседы цікавіла наступнае пытанне: суадносіны веры і творчасці ў душы чалавека. Адна справа, калі творчы чалавек жыве ў хрысціянскім асяродку. Але Вы вось жывяце ў свеце, які цяжка назваць хрысціянскім. Як у Вас атрымліваецца ў творчасці – не кажу пра жыцце, бо зразумела, што мы ўсе грашым і каемся – вытрымліваць нейкі баланс, не сарвацца ў пэўную крайнасць: ці ў патэтыку-маралітэ, ці махнуць на ўсе рукой і аддаццца на волю плыні падсвядомасці… Прабачце за крыху правакацыйнае пытанне.

Маргарыта: Па-першае, у працэсе творчасці я сачу за сабой, і ў некаторых момантах я нават часта некаторыя свае вершы выкідаю, бо калі ў іх лезе ўжо мае «эго», альбо нейкі «выпендреж», я, канешне, намагаюся гэта зменшыць. У неакторых вершах вылазяць сапраўдныя страсці, аднак калі яны знаходзяцца ў структуры пэўнай нізкі вершаў, сэнс нейкім чынам «выруліваецца» туды, куды патрэбна. Стараюся кантраляваць сябе, канешне, аднак поўны кантроль творчасці можа «прыбіць» саму творчасць, таму і трэба вытрымліваць нейкі баланс, шукаць яго.

***

Распавядзі мне пра шчырасць намеру.
Рукі збялелыя хіляцца долу.
Скончаны час. Аслабелыя дзверы.
Позірк незнаемы, твар незнаёмы.
Распавядзі мне пра шчырасць намеру.
Вуліцы мосціць нямое распуства.
Дробныя здрады здзіраюць шпалеры.
Ты не кажы пра прычыну, наступствы, –
Распавядзі мне пра шчырасць намеру.
Сонца дваіцца – з няпэўнасці веры?
Горад прыбраны. Ачэплены скверы.
Смак недаверу – з якое халеры?
Распавядзі мне пра шчырасць намеру,
Распавядзі мне пра шчырасць намеру.
іераманах Яўстафій: А Вам цікава ўвогуле сустракацца са сваімі калегамі, скажам так – мірскімі літаратарамі?

Маргарыта: Так. Я проста жыву ў некалькіх сферах жыцця, гэта на конт мірскіх сфер. Я сутыкаюся проста с цудоўнымі людзьмі, якія жывуць сапраўднымі каштоўнасцямі. Хай сабе, канешне, не тымі каштоўнасцямі, якія дае нам паўната, якая есць у Праваслаўнай Царкве. Але ўсе роўна камунікацыя з такімі людзьмі не разбурае, а наадварот – дапамагае развівацца. Вельми шкадуеш, што гэтыя людзі яшчэ не ў Царкве. У ix есць шмат добрага, што хацелася б прынесці ў нашу Царкву.

Сяржук Палатнікаў (супрацоўнік «Ступеняў»): А што, напрыклад, прынесці?

Маргарыта: Свабоду. На чалавечым узроўне. Дзякуй Богу, зараз многа святароў, многа прыхажан, многа прыходаў, дзе есць атмасфера свабоды. Разумееце, духоўная свабода – гэта адно. Але есць у нас сапраўды такая праблема: менавіта ў царкоўным асяроддзі многа нейкай заціснутасці, абмежаванасці, часам людзі вышукваюць для сябе нейкіх правіл і нормаў звыш таго, чым гэта на самой справе неабходна. Можа, людзям і патрэбны некаторыя канкрэтныя инструкцыі, што рабiць, (як Кураеў смяяўса над брашуркай «Как вести себя на кладбище»), але такая атмасфера, якая часам набывае антымісіянерскі характар, яна можа адштурхоўваць людзей ад Царквы, таму што яны думаюць што праваслаўе – гэта толькі хадзіць у спадніцы і хустачцы і ў сваем паўсядзенным жыцці слухацца толькі бацюшку. Тут я, канешне, ужо кажу, што набалела ў мяне, але пэўная такая вось «ультраправаслаўная» атмасфера існуе: нейкая праваслауная субкультура ў яе крайніх выявах. Яна, канешне, больш ідзе знізу. Я вельми рада, што епіскапы, у асноўным наш Патрыярх, канешне, праводзяць зараз крыху iншую лінію, значна прасторную… Але прабачце, здаецца, я ўжо занадта вылезла… (смяецца).

іераманах Яўстафій: Вы закранулі даволі глыбокую тэму: царкоўнай субкультуры…

Маргарыта: У прынцыпе, я прытрымліваюся расшыранага погляду на тое, што такое субкультура. Мне здаецца, там, дзе у людзей есць агульныя інтарэсы, там у любым выпадку ўзнікае нейкая субкультура. Гэта ўсе чалавечыя праявы Але ў кожнай субкультуры есць добрыя праявы, а есць некаторыя крайнасці.

іераманах Яўстафій: Вы маеце на ўвазе агульную атмасферу субкультуры?

Маргарыта: Не. Проста ў кожнай субкультуры есць свае крайнасці.

Сяржук Палатнікаў: Часта прыходзіцца сутыкацца з тым, што нейкі творчы чалавек – паэт, музыкант, – прыходзячы ў Царкву, перастае пісаць зусім. Бывае, што гэта не звязана з перыядам неафіцтва, а проста творчасць – гэта выражэнне яго праблемы, а прыход да веры ў Бога гэтую праблему знімае. Вы згодны?

Маргарыта: Мне цяжка сказаць. Здаецца, кожны выпадак – індывідуальны, трэба маліцца, каб кожны чалавек, які прыйшоў у Царкву менавiта знайшоў сябе тут, а не згубiў. Ці пакіне, ці працягне ен пісаць – галоўнае, каб ен быў сабой у Царкве. Зноўку стаў сабою, ужо ў хрысціянскай культуры. Кожны выпадак асобны.

іераманах Яўстафій: А што значыць быць сабой? Што гэта такое?

Маргарыта: Успамінаецца, як мітрапаліт Антоній Суражскі прасачыў у некатарых мовах этымалогію слова «свабода», і ен адкрыў, што, магчыма, слова «свабода» – аднакарэннае з выразам «быць самiм сабой». А калі прасцей сказаць, на чалавечым узроўні, то быць сабой азначае захоўваць свае нейкія інтарэсы, свае схільнасці, не закопваючы, а праяўляючы, выкарыстоўвачы ўсе гэта ў славу Божыю. Не дзеля сваіх дробных амбіцый, а менавіта ў славу Божыю, для сцвярджэння станоўчых каштоўнасцей, якіх у гэтым свеце часам вельмі не хапае.

іераманах Яўстафій: Чаму людзі кідаюць пісаць, прыходзячы да Бога? Кожны судзіць па сабе…. Я лічу, што адзін з асноўных творчых стымулаў – жаданне «выявіць сябе», а на самой справе – самасцвярджэнне. Паказаць сябе. Заявіць пра сябе. Людзі стыдаюцца прызнацца, што асноўным матывам маей творчай дзейнасці з’яўляецца банальнае самалюбаванне, калі можна стварыць нейкі прадукт і паказаць ўсім с незкрываемым падтэкстам: паглядзіце, як гэта прыгожа!

Маргарыта: Я не ведаю, можа, я і не правая, але часам гордасць, славалюбства не з’яўляюцца асноўным матывам, яно прымешваецца потым, як нейкая зараза. А першапачаткова матывы якраз чыстыя: ты робіш нешта для сцвярджэння сапраўдных каштоўнасцей, дзеля нейкага самавыражэння ў добрым сэнсе гэтага слова. Брыдкая штука — славалюбства. Пагана, калі адчуваеш, што яно пачынае забруджваць тое, што першапачаткова было, здаецца, чыстым.

іераманах Яўстафій: Я ў сабе вынайшаў такую рэч: самы чысты матыў (у плане творчасці), які мной рухаў, быў матыў пошука ісціны. І ў гэтым сэнсе творчасць была для мяне, бадай што, адзінай такой аддушынай. Некаторыя людзі падарожнічаюць, некаторыя пішуць дзеннікі, некаторыя збіраюць маркі, а есць і такія, хто піша вершы, песні… Але калі чалавек знаходзіць тую самую ісціну, прыходзіць да паўнаты, пагружаецца ў яе, то разумее, што компас больш не патрэбны. Вось так скончылася «мае жыцце ў мастацтве», але гэта не азначае, што не можа быць станоўчых у духоўным сэнсе альтэрнатыў. Проста гэта мой выпадак – калі творчасць была кастылямі, – але, можа, ў кагосьці гэта больш глыбока…

Маргарыта: Для мяне гэта як натуральная праява жыцця. Я вельмі люблю паэзію – не толькі ў саміх вершах, а паэзію ў прозе, паэзію ў кіно, паэзію у калажы (я ж яшчэ калажам займаюся). Дыякан Кураеў написаў вельмі цікавую кніжку «Гарри Поттер – попытка не испугаться». Кніжка сапраўды вартая, і справа тут не ў Гары Потэры, а ў адносінах хрысціянства да розных праяў чалавечага жыцця. І там ен прыводзіў даволі рэзкія выказванні свяціцеля Грыгорыя Багаслова. Як я зразумела па кантэксту, свяціцеля Грыгорыя крытыкавалі за тое, што ен займаецца літаратурнай творчасцю: выкарыстоўвае розныя «славесныя навароты», характэрныя для элінскай паэзіі. Свяціцель так адказаў (я не помню дакладна, перадаю агульны сэнс ягоных слоў): «Бедны чалавек, калі ў цябе самога зрок крата, дык не зневажай зроку дзікіх коз». Гэта азначае, што калі людзі самі не разбіраюцца ў чымсьці, то няхай яны, прынамсі, не спяшаюцца асуждаць другіх. Ен кажа пра тое, што творчасць для яго – натуральна. Ен адмовіўся ад усіх радасцей, дык пакіньце хоць гэтую. «Для мяне тварыць, гэта ўсе роўна, як для ракі цячы», – пісаў Свяціцель. Магчыма, многа праваслаўных, якія адмауляюць сабе ў чыстай душэўнай сферы, і таму яна ў их вылазіць у других формах: калядухоўных: экзальтаваныя паломніцтвы, расказы пра розныя цуды…

 Прадслава

Ад палаца – да храма, ад храма – да вечнага;
Пергаменты ляжаць, а хто здзейсніць адважыцца?
Сонца содзіць палі… Але голас бясспрэчнага –
Што князёўна павінна выходзіць за княжыча.
Так, павінна… А сонца ілье без ашчаднасці,
Сэрца ціха дрыжыць з цішыні, безназоўнасці…
Тата, мама, даруйце! – Хай потым да радасці
Будуць слёзы ад гэтай маёй паслядоўнасці…
Цяжар дзвераў – як сум раздзялення адвечнага,
Без дазволу і груку сыходзіла з дому я;
Ад палацу – да храма, ад храма – да вечнага,
Ад Прадславы – да іншага і невядомага…

іераманах Яўстафій: Прадслава-Еўфрасіння для Вас – гэта…

Маргарыта: Я бачу яе яшчэ як дзяўчыну-падлетка. Разумееце, вельмі часта падлеткі бачаць вакол сябе нейкае суцэльнае абывацельства; жыцце не адпавядае ідэалам, таму хочацца неяк радыкальна жыць па-іншаму: больш напоўненым, цікавым жыццем… Магчыма, акрамя святасці, якую мы ўсе бачым у прападобнай Еўфрасінні Полацкай, у той момант, калі дзяўчына Прадслава вырашыла стаць манашкай, яна думала прыкладна так: усе яе высокародныя продкі жаніліся, выходзілі замуж, потым жылі, паміралі – ну і што з таго? І яна вырашыла зрабіць так, каб жыцце сапраўды было напоўнена нечым вышэйшым, неадмірным. Мне часам па-душэўнаму, па-чалавечаму, бачыцца ў гэтым вось рашэнні князеўны – пайсці ў манастыр – ледзьве не юнацкі экстрэмізм. Але ў выніку яна стала вялікай святой Беларусі.

іераманх Яўстафій: Я вам скажу, як манах, што кожны чалавек, які ідзе на гэта, мае пэўную душэўную якасць накшталт максімалізма, экстрэмізма… Усе манахі ў некаторай ступені экстрэмалы. Без гэтага рашыцца на манаства цяжка….

Маргарыта: Цудоўна. Менавіта экстрэмізма нам часцяком не хапае. У Еўфрасінні Полацкай быў выбар. Яна ж магла і так разважыць: вось я стану княгіней, буду дапамагаць людзям, шмат чаго добрага зраблю ў гэтым свеце. Аднак яна стала манашкай. Здаецца яна адкінула гэты свет. Але атрымліваецца, што для нашай краіны яна зрабіла больш, чым, напэўна, калі б стала княгіняй.

 Джэй-рокер

Ружовыя вейкі… Усё добра з
арыентацыяй–
Ва ўсялякім разе, у выпадку
дадзеным.
Ды ці дакажаш ты што хуліганам, браце,
У цёмным завулку між болю і словаў мацерных.
Быць безабаронным – ніколі не забаронена,
Але ж, любы мой, пазбягай завулкаў-правалаў.
Лепей – пад сонцам з праменнямі незлічонымі,
Што сагравае асфальт з адчаем скандалу.

Сяржук Палатнікаў: У адным з Вашых вершаў Вы закранаеце тэму пра высакароднасць у нейкіх нефармальных групах…

Маргарыта: Сапраўды? У якім гэта вершы?

Сяржук Палатнікаў: Пра джэй-рокера.

Маргарыта: Джэй-рокер – гэта цікавейшая штука, на самой справе. Гэта японскі рок. Мяне да гэтага крыху далучылі дзеці, калі я працавала ў школе. Ў гэтай цікавай сферы много абсалютна страшэнных момантаў, аднак есць і чыста чалавечая глыбіня такая… Здавалася б, японцы, якія іграюць рок-музыку, – гэта ж падражальніцтва Захаду, адрыў ад японскай традыцыі. Але атрымалася, што яны стварылі такое, што для Захаду зусім не характэрна – у прынцыпе. Наадварот – гэтаму ўжо сам Захад падражае. Таму я лічу, што не варта баяцца чужародных культурных уплываў. Галоўнае, каб была свая платформа, а так – рускі ці беларус у джынсах у «Макдональдсе» – гэта аніяк не амерыканец.

іераманх Яўстафій: А вось беларускі рок як з’ява існуе яшчэ ці не?

Маргарыта: Існуе, варушыцца. Асобныя рэчы беларускага рока я люблю, але гэтай субкультурай я ніколі поўнасцю не захаплялася. Я больш слухаю бардаў. Вось Таццяна Беланогая (можа, чулі?), Надзея Кадаш – цудоўныя спявачкі. Тацяна Беланогая неяк перамагла на польскім конкурсе бардаўскай песні. Прычым ўсе былi здiўлены тым, што конкурс выйграў не паляк. Сама Таццяна расказвала потым, што ў палякаў зараз бардаўская песня на ўзроўне жарту, сцебу, а ў беларускіх песнях адчуваюцца духоўныя пошукі, спробы прабіць нейкую сцяну…

Рекомендуем

Принимаются статьи во второй номер научного журнала "Труды Минской духовной семинарии"

Целью издания журнала «Труды Минской духовной семинарии» является презентация и апробация результатов научной работы преподавателей и студентов Минской духовной семинарии.

Издательство Минской духовной семинарии выпустило сборник материалов XVIII Семинара студентов ВУЗов Беларуси

Форум проходил 13-14 декабря 2019 года на базе Минской духовной семинарии в Жировичах. Издание ориентировано на всех, кто интересуется вопросами белорусской конфессиональной истории и богословия.